Ik ben geen fan van sociale media. En ik ben geen fan van kapitalisme in zijn geheel. Vandaar dat ik mensen probeer te overtuigen om wat dat betreft andere keuzes te maken.
In dit stuk probeer ik zonder techniciteiten enigszins duidelijk te maken wat die keuzes moeilijk maar essentieel maakt. Ik hoop vooral dat het leesbaar gebleven is en wie weet: jou overtuigt of helpt overtuigen. If not, en als je de Engelse taal machtig bent: volg/lees de fabuweldige Cory Doctorow wiens ideeëngoed ik hier grotendeels "plagieer" (veel komt neer op zijn begrip enshittification). Mogelijke bijwerking is een lichte radicalisering naar vredelievend verzet. By all means ook: deel de link naar dit stukje als je denkt dat het de boodschap op een goede manier brengt.
[EDIT: toevallig kwam Signal ook recent op VRTNWS, inclusief interview met "mevrouw Signal" die heel mooi en simpel uitlegt waarom de beveiliging van je privacy in Signal toch nog significant groter is dan die in WhatsApp: Terzake: Een veiliger alternatief voor WhatsApp? Steeds meer gebruikers stappen over naar Signal]
Het is een kwestie van motivatie...
De "mainstream" sociale media-oplossingen, zoals Facebook, Instagram, Twitter (X), maar ook WhatsApp of Snapchat hebben twee gigantische voordelen.
Eerst en vooral werken ze min of meer goed en betrouwbaar. Het grootste deel van de gebruikers (vaak en vooral ook de technisch niet onderlegde) kan ermee doen wat ze willen zonder door brandende hoepels te moeten springen. De drempels zijn meestal zeer laag om "te bereiken wat je wil bereiken".
Ten tweede "heeft iedereen het": als je een berichtje wil sturen naar de hond van de bakker, of een filmpje wil delen met de vereniging van groentenboeren,dan kan je er bijna van op aan dat je met die "vertrouwde tool" al die ontvangers kan bereiken.
Met andere woorden: het is extreem gemakkelijk! Hoera! Leve de mainstream-sociale-media!
Waar wringt het schoentje dan mogelijk wel? Het is wat moeilijk om de verschillende bedreigingen apart te benoemen omdat ze sterk verweven zijn, maar ik doe een poging. Het is wellicht raadzaam om ze nog eens te herlezen als je ze allemaal gezien hebt, zodat je zelf de links kunt herkennen.
Laat ons beginnen bij de veiligheid van jouw data: misschien maak je je weinig zorgen in het feit dat Marc Zuckerberg weet wat jouw favoriete kattenvoeding is, of dat een AI-system stiekem getraind is met jouw familiefoto's. Delen van die zogenaamde privacyschendingen worden ook best wel overroepen, maar weet dat we niet weten met wie al onze data verder gedeeld wordt (het verhaal dat deze in Amerika gebruikt wordt om potentiële abortusplegers te "betrappen" is bijvoorbeeld echt waar, en er zijn vele voorbeelden). Het feit dat die data - veel meer dan reclame - de inkomsten van de bedrijven achter die media bepaalt, moet ons wel alert maken.
Deze platformen zijn zo gesloten als waar ze mee wegkomen en daar maken ze ruimschoots misbruik van. De bedrijven hebben er zelf alle belang bij om jou "bij hen" te houden (want meer users = meer data). Een "goede kapitalist" zou dat doen door de best mogelijke service te bieden, maar in een aandeelhouderswereld kan dat, eens je groot genoeg bent, vooral ook door machtsmisbruik. Zo worden berichten op X waarbij je andere media vermeldt, sterk onderdrukt: je bereikt er per definitie veel minder publiek mee. En opnieuw: dit is maar één voorbeeldje tussen vele, waarbij ze de facto hun monopolie misbruiken om het te versterken. In ruwe termen is de optimale werking van sociale media: "de laagst mogelijk service waarbij de gebruikers nog net niet weglopen". Het helpt als je dan geen concurrentie/competitie hebt. En als je als gebruiker bij het stopzetten van je account domweg al je geschiedenis en je contacten "verliest".
Het derde punt is in zeker zin subjectiever, maar: de eigenaars of drijvende krachten achter al deze systemen zijn onnoemelijk rijk, onwaarschijnlijk machtig en hoe langer hoe aperter sociopathisch. Ze blaken van polarisatie (want die motiveert hun gebruikers) en lijken weinig tot niets op te hebben met ethiek. Als je verder in je leven keuzes maakt die diervriendelijk, inclusief, anti-oorlog, empathisch, ecologisch of simpelweg liefdevol zijn, dan zet je daar heel grote vraagtekens bij door deze mensen te steunen.
Ten slotte is er de gouden kooi: juist het "iedereen heeft het" zorgt er meer en meer voor dat we niet zonder kunnen. Winkels en verenigingen hebben geen website meer maar een Facebookpagina. Voor support kan je niet bellen, maar wel via WhatsApp een bericht sturen. Het staat je vrij je daar comfortabel bij te voelen, maar ik word ongemakkelijk van de fuik waarin onze school blindelings zwemt.
De meeste van deze nadelen zijn behoorlijk onderhuids: je merkt er meestal niets van en de kwaliteit gaat zo traag achteruit dat je als kikker ongemerkt gekookt wordt. Of misschien zijn de uitgesproken slachtoffers (voorlopig) anderen: mensen die anders zijn, mogelijk zwakker of minder geïnformeerd?
Tot nader order aan jou om al dan niet de motivatie te vinden om de schaduwzijde te laten doorwegen op "ach maar iets anders doen kost moeite".
...tot het dat niet meer is
We zijn 2035. De enige manier om te chatten of bellen is via WhatsApp, je betaalt (!) altijd met behulp van X, en elke pagina die je op het internet bekijkt, passeert door de handen van Facebook.
Wil je iets delen over genderongelijkheid? Weggefilterd door het algoritme. En volgende week krijg je daar trouwens volautomatisch de boete voor opgestuurd. Je kan protest indienen... via het platform zelf.
Steun betuigen aan je neef die in Gaza woont? "Uw bericht is gemarkeerd als potentieel opruiend. Wij houden u op de hoogte mocht het alsnog gepubliceerd worden, maar hier is alvast een filmpje dat de genocide - maar zo noemen we het niet - legitimeert met een dansende zebra".
Een groepschat met je queer vrienden? Elke drie zinnen een reclameboodschap voor een heropvoedingsgesticht of een willekeurige belediging van een tot markies gepromoveerde toetsenbordridder.
First they came for the socialists, and I didn't speak out.
Vandaag is "first", maar je mag er best wel op rekenen dat de techbro's hun stinkende best zullen doen om:
- rijker te worden
- meer invloed te krijgen
- jouw mening bij te sturen in de richting die hen het beste uitkomt
- lol te hebben ten koste van nagenoeg eender wat
- niet betrapt te worden op de eerdere zondes
Het beeld van de continu gecontroleerde en onontkoombare digitale aanwezigheid lijkt misschien overroepen, maar zoiets dacht men in 1939 ook (en ja, de nieuwe machthebbers zijn nog steeds het grootkapitaal, wat nu eerder een megalomane CEO dan een zonnekoning inhoudt).
En het alternatief?
Er is goed nieuws, want er zijn alternatieven! En niet onbelangrijk: eigenlijk werken die doorgaans heel behoorlijk, even gratis (maar meer op een basis van crowdfunding en gepassioneerde gekken met een teveel aan slaapgebrek en een overschot aan activisme) en in nogal wat gevallen opener. Op zijn minst zijn die alternatieven relatief klein en hebben ze er dus alles bij te winnen om jou te lokken met de best mogelijke service.
Voor de niet-techie is de tijd rijp om daadwerkelijk te zeggen: behalve het installeren van een "andere app" is dag-aan-daggebruik even triviaal (en minder bedolven onder afleidende algoritmes en dubieuze bedoelingen). Zolang je niet de meer esoterische toepassingen nodig hebt of the next step wil zetten door pakweg "je eigen server op te zetten" mag je erop vertrouwen dat die nieuwe opties alvast voorlopig even goed tot zelfs beter zijn.
Wat houdt ons dan tegen?
De belangrijkste oorzaak is dat vieze monopolie van de mainstream-tools! Het heeft niet zoveel zin (behalve als postmoderne performance art) dat ik in mijn eentje dagelijks zes boeiende kwatrijnen ga posten op een sociaal medium waar niemand anders komt en mijn vallende tak hoort vallen. Ik kan niemand aanspreken op Signal als iedereen alleen maar WhatsApp heeft.
Een tweede mogelijke reden is onzekerheid, met een toefje luiheid: wat als ik morgen overstap naar systeem PIEP of TUUT, maar die drie man die dat eigenhandig ontwikkeld hebben geven er daarna de brui aan, of het is het nieuwe systeem KNAL dat aan het langste eind zal blijken te trekken? Die gedachte is niet geheel onterecht, maar honestly: met de lage instap die de meeste van deze tools hebben (het beperkte publiek niet meegerekend) is dat eigenlijk een klein risico. Dat allemaal juist omdat die open platforms je net de mogelijkheid geven om je data (je publicaties, maar ook je connecties) "mee te nemen" naar een alternatief (of voor een meer technisch publiek: te migreren naar een eigen instantie).
Een ontzettend pijnlijke belemmering is ook de nieuwsvoering rond die nieuwe platformen. Nieuws dat nu eenmaal grotendeels gestuurd wordt door... de gevestigde waarden. Als je al eens iets hoort over Mastodon of BlueSky of Telegram, dan is het maar al te vaak met horrorverhalen van hoe onoverkomelijk ingewikkeld het allemaal is en hoe onvriendelijk en hoe net die eigenaars afschuwelijke plannen met jouw privacy hebben en foute vrienden en een ziekelijke adem. Wees maar bang van de nieuwe zwarte man (of in het geval van Signal: de succesvolle vrouw - hoe woke kan iets zijn)!
Voor wie zich over de vorige hindernissen gewerkt heeft, rest nog een laatste uitdaging (nauw verwant aan de vorige). Als je mijn verhaal goed begrepen hebt, dan besef je dat de eigenaar van het "volgende grote platform" waarschijnlijk net zo zal ontsporen als de huidige! Eens de halve wereld een account op clicketyclack heeft, komt clicketyclack in handen van aandeelhouders en een CEO die plots heel wat minder links blijkt dan voorzien. En dan zitten we in hetzelfde schuitje, met steeds verslechterende service en meer bullshit en toegeschroeide ontsnappingsmogelijkheden. En honestly : ik vrees dat BlueSky en alle andere systemen in de kinderschoenen die in wezen in de portefeuille van een groot technologieconcern zitten, inderdaad dat trieste pad zouden/zullen kiezen.
Dus het is een vicieuze cirkel?
Ha! Nee!
Een deel van de uitweg (met een vies woord in België) heet FEDERATIE! Zonder te veel in details te treden: bij federatie maak je niet één bedrijf "eigenaar" van een platform, maar maak je afspraken over hoe je onderling communiceert en dan mag iedereen aansluiten. Kort door de bocht, maar moesten WhatsApp en Facebook Messenger en Teams en SMS de juiste afspraken maken, dan zou je een SMS kunnen sturen naar iemand op Messenger zonder dat je dat in wezen merkt in je app: jij kiest ervoor SMS te gebruiken en een ander kan ICQ (hoe oud ben ik eigenlijk?) gebruiken, of Discord, of zelfs een heel eigen applicatie ontwikkelen die de afspraken volgt en dus evengoed berichten kan sturen en/of ontvangen.
Voor heel wat vormen van sociale media bestaan er al zo'n afspraken (we spreken algemeen over de "FediVerse" als we het hebben over toepassingen die daaronder vallen), alleen weigeren de grote spelers van het moment om zich daarnaar te schikken (want oeh, stel je voor dat hun gebruikers zouden beseffen dat er betere opties zijn :-) ).
Het grote voordeel (moesten alle bestaande messaging apps aangesloten bij de FediVerse)? Als Discord stopt met bestaan, kan je al je contactpersonen en ook al je conversatiehistoriek of je gedeelde foto's overzetten naar een andere "speler" binnen de afspraken. Als Teams beslist om geen emoticons (of inclusieve berichten) meer te ondersteunen en jij vindt die belangrijk: hoppa: naar een aanbieder die dat wel doet! Je kan zelfs voor een applicatie kiezen die expliciet en bewust geen data deelt met een andere aanbieder die krioelt van de kwaadwilligen (probeer dat dezer dagen maar eens op X).
Een andere oplossing is bedrijfsjuridisch: Signal is technisch gezien geen bedrijf maar eerder een soort ngo/vzw, en de technologische kennis en het platform zelf zijn heel sterk beschermd. Het is omzeggens onmogelijk dat dit alles in handen komt van geldhongerige veelvraten of narcistische rechtse waterdragers. De app is technisch gezien (en ondanks de afbeelding hierboven) eigenlijk geen onderdeel van de FediVerse, maar deelt wel in vele opzichten de filosofie en is in ieder geval opgetrokken rond het beschermen van (o.a. de privacy van) de eindgebruiker. Het helpt dat het "gezicht" van de toepassing een welbespraakte intelligente vrouw is :-) Smash the fatherfucking patriarchy!
Samengevat is je beste gok - dat moet je dan even van me aannemen en daarna de best wel kleine sprong wagen: alles van de FediVerse (zie afbeelding) plus Signal. Gaan!
Maar, wacht?
Wat, wacht? Wat houdt je nog tegen?
Ah, natuurlijk: publiek! Jij wil je karaokeversie van "Ace of Spades" of je geniale recept voor asperges in vanillesaus uiteraard het liefst met mensen delen en niet ergens in een eenzaam hoekje van cyberspace parkeren.
Here's the thing: je hoeft in eerste instantie NIET dat oude platform op te geven (welke eikel er daar ook aan het roer staat)! Je mag met je hoogbejaarde oom blijven communiceren via de stinkende kakpoel van onveiligheid die WhatsApp heet. Maar doe minstens dit:
- publiceer alles wat je op je "oude" grootkapitaalsite zet ook op het alternatief. Maak een Friendica- en een PixelFed-account aan (al naargelang je nood) en kopieer simpelweg de tekst/foto's naar dat tweede platform. Dan zijn ze alvast te vinden voor de medepioniers daar en hebben die steeds meer reden om daar te zijn en te blijven.
- roep medemensen op (bijvoorbeeld op je website als je die nog hebt) om je te volgen op de alternatieven in plaats van op gedoodverfde die in ieder geval al jouw extra reclame of bewijs dat zij onoverkomelijk zijn niet nodig (zouden moeten) hebben. Vertel mensen dat Signal een in nagenoeg alle opzichten betere oplossing is en vraag hen om daar aan te sluiten. Maak eerst de Signal-groep aan en dan de WhatsApp,... Lok je eigen "netwerk" naar het "juiste" sociale netwerk
Of je het nu doet uit bescherming van jouw privacy, omdat je de nutteloze warboel van vermeend waardevolle algoritmes (die vooral bedoeld zijn om te verslaven) beu bent, omdat je ethisch kompas bij elk post in een wormgat verdwijnt of omdat je zenuwachtig wordt van behandeld te worden als een weerbarstig product: zet vooral stappen WEG van de viezigheid (en als het een beetje kan, zoals ik hierboven aangaf: stappen die ook anderen een beetje weglokken van die smurrie; noem het een "sociale afrit"). En vergeet niet dat dat zeker ook kan inhouden: alle accounts opzeggen en vooral geen alternatief zoeken. Maar misschien ben ik een woke extremist, geïnfecteerd door een verhongerende linkse breinetende parasiet.
P.S.: ik ben een beginnend schrijver, aspirerend fotograaf steeds op zoek naar modellen, doorwinterd meninghebber, bijleerder, establishmentschopper en graagdeler. Ik probeer al wat ik doe aan de man te brengen met zo weinig mogelijk van die asociale media (OK, in mijn nawoord mag dit even), en het lijkt te lukken. Ik geloof oprecht dat passie (OK, prettige waanzin dan) een belangrijker ingrediënt is dan een platgetreden podium. Doe vooral je ding met deze wetenschap.
