Zielig

Tijdens het gesprek was de nucleaire activiteit op onze ster onverminderd doorgegaan: waterstofatomen werden achter onze rug en zonder onze inmenging aan hoog tempo omgezet tot helium, met als (voor ons) dankbaar bijproduct een massale hoeveelheid energie. De zwaartekracht die ons planeetje genereert is niet sterk genoeg om licht het hoekje om te sturen (laat staan finaal te absorberen), maar de even goed door de gravitatie gedreven rotatie rond die bizar scheve as was voldoende om vogels tot actie en jonge geliefden tot rust aan te manen. Licht.

De dag zal vijf uur oud geweest zijn en ik zo'n vijfendertig jaar, in tranen, beschonken en behoorlijk van mijn melk.

Wij hadden, toen ik midden de dertig was, het geluk enkele jaren als gezin een reis te delen met een groep prachtige mensen, maar in het bijzonder: een knappe zachtaardige man, L, met een nog iets onverbiddelijker scherpe geest dan de mijne en een schrandere warme dame, M, die op elke leeftijd blikken naar zich toe zal weten te trekken. We spendeerden ettelijke nachten met werkelijk verrijkende discussies (bij wijlen verhit) over de betekenis van eeuwige trouw, omgaan met teleurstellingen of de waarschijnlijkheid van oorlog in het leven van onze kinderen. Fun! Dit alles met een eerlijkheid en een transparantie waarbij kristal, euh, verbleekt. Ik ben niet zo van de herinneringen, maar die gesprekken, die ervaringen en die twee mensen staan helder vastgeprikt op de kaart van mijn bestaan.

Het ongeplande onderwerp van de nacht werd "bewustzijn", grotendeels ingegeven door een boek dat L had gelezen. Daarin werd onder andere uit de doeken gedaan dat emoties in grote mate reacties zijn op hoe ons lichaam zich gedraagt (genre: NIET ik ben bang dus mijn haar komt recht, MAAR tiens mijn haar komt recht dus ik zal wel bang zijn; ik denk dat het erop neerkwam dat het gedeelte van je brein dat "denkt" dat het bang is trager "vuurt" dan het gedeelte dat de fysieke reacties bestuurt). We konden ons als wetenschappers boeiende vragen stellen over de gebruikte methodologie en hoe veralgemeenbaar de conclusies eigenlijk waren (ik heb honestly geen idee wat er verder van dat onderzoek geworden is - misschien moet ik dat eens checken bij mijn psychologie studerende dochter), gingen ons te buiten aan gedachtenexperimenten waarbij onze hoofden en lichamen gewisseld werden ("wie van de twee ben jij dan") en vertegenwoordigden felle gedachten en emoties omtrent bewustzijn.

In die dagen dronk ik nog, en Chimay Blauw is een kranig bier. Met de wijsheid in de kan trok ik het gesprek in een richting: mijn toen al rotsvaste overtuiging dat we niets meer zijn dan fysica. Wat maakt het immers uit dat je emoties reacties zijn wanneer je handelingen en gedachten op toeval na de som zijn van complexe rekenregels?

 

Ik heb het geluk te leven in een intellectuele bubbel. Ik ken weinig mensen die geloven in een hogere macht, vaak ingegeven door het feit dat wetenschappelijk gezien agnosticisme zowat "the best you can do" is. Bij gelegenheid zal ik nog wel eens post wijden aan waarom ik geloof dat er geen bewijs is dat er geen hogere macht is, maar dat is een verhaal voor een andere keer. Tot mijn blijdschap geloven (!) mijn bubbelgenoten vooral in de wetenschap.

Hier is een interessante reeks vragen die je aan deze mensen (bijvoorbeeld jezelf) kunt stellen:

• Bestaat er zoiets als een ziel: je krijgt bijna gegarandeerd een nee te horen
• Als je dood bent, ben je dan echt "weg": hier verschijnen wel eens barstjes die verder gaan dan "deel worden van het universum" en "een steen verlegd in een rivier". Maar goed: dat zal dan nog wel de angst voor de dood zijn, I guess
  
• Kan een computer ooit (desnoods binnen 200 jaar) kunst maken: de steekhoudende argumenten contra zijn zeldzaam en er duikt al snel een mythisch begrip "echte creativiteit" of "ervaring" op dat blijkbaar dan toch "niet na te maken" zou zijn
• Noem eens wat dingen in je leven waarvan je er trots op bent dat je ze bereikt hebt: iedereen (ook zij die corrigeren voor privileges) blijkt dan hard gewerkt te hebben of lief geweest. Topresultaten van de eigen persoonlijkheid waar ook flink aan gebouwd is. Er moet wel iets zijn dat "ons drijft", anders dan the next guy/girl. N.b. mensen die zichzelf waardeloos vinden geven een ander antwoord, maar attribueren het even goed aan 'wie ze zijn'
  
• Heb je een (vrije) wil: behalve wie hier al ooit zelf op doorgedacht heeft, zegt iedereen "ja". "Natuurlijk" beslis ik zelf over wat ik doe en ben ik "verantwoordelijk" voor mijn daden

Wel, ik heb nieuws voor je: je bent opgetrokken uit atomen. We hebben werkelijk geen enkele wetenschappelijke reden om aan te nemen dat een atoom denkt, een ziel heeft of een persoonlijkheid. En we hebben werkelijk geen enkele wetenschappelijke reden om aan te nemen dat je nog uit andere bouwstenen (behalve mogelijk heel gelijkaardige) bestaat.

Met mijn beste wetenschappelijk vermogen zijn er dus 3 mogelijkheden:

1. We begrijpen nog iets niet over de bouwstenen. Naast het electron, het neutron en het proton bestaat er misschien nog een emoticon (bulderlach) dat we nu nog niet kennen, maar dat de basis van bewustzijn vormt. Op wat potentiële kringredeneringen na kan ik hier weinig tegen inbrengen: dit is een in wezen prima wetenschappelijke reflex, openstaan voor het onbekende (er is weinig bewijs voor of tegen). Helaas (?) kan je alle argumenten in die zin ook gebruiken om open te staan voor het paranormale of - oeps, nu doe ik het toch - het bestaan van een hogere macht
2. Er is een werkelijk "magische" component die ons een ziel, een persoonlijkheid, een bewustzijn, een reden om trots (of beschaamd) te zijn geeft. Het klinkt wat knulliger, maar het is uiteindelijk een variant op het eerste voor mensen die minder strikt zijn in de doorgedreven wetenschap. Magie is immers voorlopig onbegrepen wetenschap (he, daar is Tim Minchin weer - of Scooby Doo)
   
3. Je ziel, je persoonlijkheid en noem maar op zijn een heel straffe illusie. Er gebeuren dingen op basis van banale energie-uitwisseling tussen atomen en we, sja, interpreteren dat als iets wat ons "eigen" is (ik betrap me er soms op dat ik achteraf een uitleg zoek voor "waarom" ik dit of dat heb gedaan - ik vind er altijd wel eentje, maar moet erkennen dat het bij wijlen gekunsteld is). Een interessant neveneffect hiervan is dat er alle reden is om te denken dat dit artificieel perfect na te bootsen en zelfs te verbeteren valt
   

Hoewel ik een koele minnaar ben van optie 1, zal het jou, lezer, inmiddels niet verrassen dat ik geen weg omheen optie 3 vind. Blijkbaar is het Darwinistisch goed voor een complexe structuur als wij zijn, dat onze hersenen de indruk hebben dat ze "heel wat zijn". Alle wezens die beseffen dat hun bestaan niet meer betekenis heeft dan dat van een remblokje of een snotklodder of interstellair stof (alle ook opgetrokken uit atomen), lijken me goede kandidaten voor uitsterven (van actieve zelfmoord tot onwil om nog te leven), dus ik neem aan dat we geëvolueerd zijn om dat allemaal niet te veel in vraag te stellen. Niek vertelde me nog over een afschuwelijk experiment in de nazikampen waarbij een helft van de gevangen stenen moest verleggen "in functie van een gebouw" en de andere helft de stenen letterlijk nutteloos heen en weer moest dragen: het dodental in de tweede groep lag aanzienlijk hoger. Ik neem aan omdat we niet met zinledigheid kunnen leven.

Vijftien jaar'ish geleden, op die milde zomernacht, heb ik bovenstaande (ik vermoed iets minder gestructureerd) verdedigd. Met hart en ziel en vuur en beneveld verstand. Een flinke onversaagde advocaat van de ultieme zinloosheid van het bestaan, een in oneliners gespecialiseerd reclamebureau voor nihilisme: het doet er allemaal absoluut niet toe.

Tot ik onderweg besefte dat ik zelf helemaal niet omkon met die gedachte. Ik schilderde mezelf finaal in een hoek door geen enkel argument valabel te vinden tegen een premisse die ik zélf als een hedendaagse Damocles ervoer. Sherlock Holmes die alle verdachten te kakken zet maar hen wel een alibi verschaft, waarna de enige mogelijk optie blijkt dat hijzelf de moordenaar is (copyright Hugo Mathysen, als ik me niet vergis).

Mijn mentale stabiliteit verbrokkelde en het enige wat er finaal nog uitkwam was "ik mag daar niet te veel over nadenken" tot iemand besloot dat we nu echt wel moesten gaan slapen en ik dus huilend onder de wol kroop, overtuigd dat ik gedoemd was in de survival of the fittest.

Verwacht je nu een wending, lieve lezer? Per slot van rekening bouw ik dataplatformen, kus ik meisjes en schrijf ik blogposts. Ik schijn dingen te doen om redenen. Iets "drijft me", of minstens blijf ik drijven. Wat zorgt ervoor dat ik nog "spijt voel" of reden zie om te klimmen?

Mijn antwoord is in essentie niet zo heel verschillend van dat van vijftien jaar geleden, alleen kan ik er intussen absoluut mee om van daar over na te denken en om daarna te besluiten dat het er niet toe doen er niet hoeft toe te doen. Of ik nu een bloemetje meebreng omdat ik nu eenmaal een schattige zelfgemaakte persoonlijkheid heb, of dat de dobbelstenen van de natuurkunde zo vallen. Of de ontvanger daar nu plezier aan heeft of dat dat enkel haar neuronen herschikt, I might as well en de fysica houdt me alvast niet tegen. Ik stel vooral vast dat de som van mijn bouwstenen "ervoor kan kiezen" om "mooie en goede" dingen te doen, en verder mijn opinie over de ziel op de meest positieve manier te "gebruiken": er is weinig tot geen reden om boos te zijn op iemand (want de som van bouwstenen; N.B.: dit lukt me enkel als ik me daar bewust mee bezig houd 🙃). Als jij, lezer, eigenlijk een eikel bent, dan is dat niet veel meer dan hoe mijn atomen met jouw atomen energie uitwisselen.

Dus ik hou lekker toch van je, jij doodgewoon zinloos wezen