Van regenbogen en liefde

Hoeveel kleuren heeft de regenboog? Ik ken geen ezelsbruggetje in het Nederlands, maar in het Engels bestaat "Richard of York gave battle in vain", wat met de startletters aanleiding geeft tot Red, Orange, Yellow, Green, Blue, Indigo, Violet. Blue, indigo, violet? Sorry, maar volgens mij (en volgens Moloko en Llorca of natuurlijk Ella Fitzgerald) is indigo ook gewoon een soort blauw. En inderdaad: hoewel Sir Isaac Newton (ja, die van de appel) deze zeven benoemde, zijn er intussen evenveel voorstanders om de zaak te beperken tot zes. In ieder geval suggereert dat ruimschoots dat er enige subjectiviteit schuilt in de telling.

De realiteit (maar zie ook volgende paragraaf) is immers dat de regenboog het volledige spectrum aan tinten bevat, letterlijk elke golflengte en dus een oneindige (zelfs overaftelbare voor de fans van Cantor) hoeveelheid nuances kent. De nauwkeurigheid van het menselijke oog en brein dan weer, zorgen ervoor dat zelfs de scherpste observator (met flink wat tijd voorhanden) hooguit een honderdtal teints kan benoemen en terugvinden, en dat inderdaad de meesten (zeker bij oppervlakkige beschouwing) niet verder dan de zes basiskleuren, mogelijk aangevuld met indigo, komen. Synestheten kunnen die daarnaast ook proeven.

Fysici (en dus vroege wiskundigen) hebben een bizarre knipperlichtrelatie met continuïteit. Pythagoras en zijn volgelingen (ja, in die dagen was wetenschap echt een geloofskwestie) geloofden al niet in het bestaan van iets anders dan verhoudingen tussen gehele getallen. Dus voor hen bestond de vierkantswortel van twee niet (het bewijs dat dit geen verhouding tussen gehele getallen is, is overigens een heel simpel voorbeeld van een ex absurdo-redevoering), laat staan een maf getal als pi (ook de bijbel, in 1 Koningen 7:23, zegt letterlijk dat de verhouding tussen de omtrek van een cirkel en de diameter drie is), en dus zaten er gaten in de getallenlijn. Bovendien bestonden de meeste vroege wereldbeelden eruit dat alles opgebouwd was uit enkele simpele bouwstenen (vuur, lucht, water en aarde, bijvoorbeeld) wat eigenlijk neerkomt op nogal een brokkelige bedoening. In die dagen bestond er ook nog geen materiaal zoals lenzen om nauwkeurig naar stoffen te kijken, dus we moeten hen die nogal grove vereenvoudiging maar vergeven. Ook de wiskunde schoot nog flink tekort: de oppervlakte bepalen van een veelhoek was een fluitje van een cent, maar de minste afronding (zeg maar: de continue vorm van een hoek) stelde hen voor raadsels. We springen een heel stuk in de tijd naar bijvoorbeeld Keppler, die de beweging van hemellichamen dan weer beschreef als continue banen (ellipsen). Newton (ja, die van de appel) en Leibniz (en nog enkele knallers) ontwikkelden de wiskunde om daarmee te kunnen omgaan (Bolzano, bijvoorbeeld, bedacht de geniale epsilon-delta-definitie van continuïteit, de exacte logische formulering voor: als je maar dicht genoeg in de buurt van de input blijft, blijf je ook in de buurt van de output): afgeleiden (de snelheid is de afgeleide van de plaats naar de tijd) en integralen (oppervlakte onder de curve) en vulden daarmee de nachtmerries van menige middelbareschoolstudent. Vanaf die tijd zag de wereld er voor die wiskundigen die enkel een continue hamer hadden eruit als een continue nagel: ballen rollen, licht golft en biljartballen botsen. Het duurde tot rond de tijd van Niels Bohr, de uitvinder van het moderne model met proton en neutron en elektronen die daarrond vliegen als min of meer een "bolletje" tot we terug ernstig gingen overwegen dat de wereld uit (broehaha, de hubris) "ondeelbare" (a-tomne wil zoveel zeggen als niet-snijden) stukjes was opgebouwd. Met een beetje geluk heb je in de chemieles (meer nachtmerries!) een plastic model van een atoom mogen negeren. Plots bleek een baksteen (en je neus) te bestaan uit kleine brokjes die ook nog eens op (relatief gesproken) enorme afstand van elkaar zweven, maar voelde je nog steeds de impact als je ertegenaan liep (voor wie het interesseert: hetgeen je "voelt" is eigenlijk de kracht tussen die moleculen van beide "objecten" die zo sterk is dat ze een oogverblindend snelle verandering van richting op microscopisch niveau veroorzaakt zonder dat er sprake is van echt "aanraking" - doorgaans van de neus eerder dan van de muur). En we waren terug bij de legoblokjes waaruit de werkelijkheid opgetrokken zou zijn. Toch waren Einsteins vergelijkingen van de relativiteitstheorie nog lekker glad, en algauw liep het helemaal uit de hand. Licht gedroeg zich meestal als golven maar eigenlijk soms ook als deeltjes (fotonen) en niet gauw daarna bleek het omgekeerde voor onder andere elektronen te gelden (de zogenaamde deeltje-licht-dualiteit; ). De kwantummechanica (een kwantum, eigenlijk de constante van Planck, moet immers de kleinst mogelijke hoeveelheid energie zijn) knipte de ondeelbare atomen nog wat verder tot quarks en muonen en Higgsbosonen en zo, maar vertelt tegelijk dat al die deeltjes zich zodanig willekeurig gedragen dat ze (I cut some corners) enkel bestaan als we ze bekijken. Daarnaast komt het dan weer op kansberekening aan, en die zorgt ervoor dat al die eindige kruimels zich, als ze maar met genoeg zijn, zich weer omzeggens als een gladde cake gedragen (ruw gesproken: er kan al eens een appeltje - ja, die van Newton - verbranden, maar over 't algemeen zijn de appels in de cake lekker omdat er veel appels in de cake zitten).

De slotsom is dat voor quasi alle dagdagelijks nuttige toepassingen de wereld zich gedraagt als een hoop nette, gladde, sexy wiskundige vergelijkingen, zonder sprongen, krassen of onderbrekingen.

Wetenschappers - zelfs natuurkundigen en mathematici - zijn ook maar mensen. En dus passen ze die fantastische overlevingstechniek toe: dingen in bakjes steken. Bessen zijn eetbaar of niet eetbaar. Beesten zijn gevaarlijke roofdieren, eetbaar met pruimen of aangenaam gezelschap. Die kerel is lid van mijn stam en dus te vertrouwen, hij heeft een oorbel en is dus waarschijnlijk homo (en dus enkel met geweld te benaderen). Zij daar heeft een stevige boezem dus ze zal haar positie als CEO aan haar horizontale kwaliteiten te danken hebben. Oh wauw. That went south quickly. Zoals Daniël Kahneman betoogt in zijn admirabel leesbare meesterwerk "Thinking Fast and Slow" (in het Nederlands onbegrijpelijkerwijze vertaald als "Ons Feilbare Denken" - daar is me dunkt toch alvast niet traag over nagedacht), is onze snelle manier van denken, waarin de wereld heel erg vereenvoudigd weergegeven wordt, zowel een zegen als een vloek (mijn eigen verwoording, met excuses voor de gendering die net zo goed omgekeerd kan: "Assumption is the mother of all fuck-ups. And the father of all progress"). Wanneer je brein via je ogen de indruk krijgt dat er een loslopende wolf (of een geminachte vrouw - hell hath no fury) aankomt, dan vuren je neuronen heel intensief "gevaar". Gelukkig hoef je op dat moment geen derdegraadsvergelijking of een Rubikskubus op te lossen om te beslissen je uit de voeten te maken. Er is dan wel een risico dat je diezelfde vereenvoudiging maakt op een ander moment: als je besluit om alle loslopende wolven (of geminachte vrouwen) over de kling te jagen, omdat je ze simpelweg in het bakje "gevaar" gestopt hebt, ga je een ecosysteem destabiliseren (ja, wolven hebben een functie, net als wespen en muggen, vrees ik) en een sekse en dus de mensheid decimeren (ik ken geen vrouw die nooit geminacht wordt, vrees ik).

Historisch en evolutionair hebben we een heleboel (ik laat nog in het midden hoeveel daarvan "natuur" of hoeveel "cultuur" zijn, ingebouwd of aangeleerd) indelingen in categorieën, liefst nog van de vorm "A of B" (twee vakjes), met succes opgebouwd. Dat wezen daar is voorzien van een penis en dus niet geschikt voor seksueel entertainment - laat staan liefde - voor mij. Die partij is "links" en die kerk is in de vroeg-gothische stijl gebouwd. Dat is niet enkel handig om zelf snel beslissingen te maken, maar ook om te communiceren. In ontzettend vele gesprekken maakt het niet uit dat die man al eens nat gedroomd heeft van een pijpbeurt door Leslie Nielsen, dat de partij tegen een sociale maatregel gestemd heeft of dat het schip van de kerk nog ronde bogen heeft: het is een man, een linkse partij en een vroeg-gotische kerk. Mega-handige labels. Wanneer we het hebben over de mooie rode jas die hij aanheeft, mogen we Jacques absoluut reduceren tot "man". Wanneer we een diareeks over onze trip naar Keulen geven, hoeven we onze gasten - zelfs wanneer ze architecten zijn - de kerk niet minutieuzer te betitelen dan prachtig vroeg-gotisch en voor een ruw idee van hoe iemand denkt is het label "stemt links" afdoende.

Er zijn twee grote gevaren met deze ingekorte denkpistes. Het eerste is: als je aan de "labels" zelf weer "eigenschappen" hangt die misschien ergens steek houden maar niet waardevol algemeen gelden. Zo heb ik eigenlijk alle begrip voor mannen die homo's "gevaarlijk" vinden. Je kan die link bijvoorbeeld gelegd hebben omdat iedereen in je buurt dat altijd zo gezegd heeft. Of je kan (wellicht onbewust) denken (ook alweer een overgesimplifieerd label) dat mannen in het algemeen seksuele roofdieren zijn. Zolang mannen enkel vrouwen lastig vallen, is dat allemaal niet erg, maar door homo's word je plots een potentieel slachtoffer, stel je voor! Of misschien confronteert de gedachte aan homo's je met je eigen "verboden gedachten", ook al geen pretje. Vrouwen die homo's een bedreiging vinden, ervaren misschien dat er alweer een aardige man als huwelijkskandidaat geschrapt moet worden; sterker nog, dat die misschien zelfs een tweede knapperd gaat schaken. En weet je: als je die labels en eigenschappen plakt, heb je niet helemaal ongelijk: de kerk loopt helaas vol met gevaarlijke homo's (OK, da's een beetje dramatize for effect). Als je dan verder weinig contact hebt met manminnende mannen (in steden waar minst migranten voorkomen, wordt er sterkst antimigratie gestemd), is de sprong naar die vergissing snel gemaakt. Terwijl ik kan bevestigen dat ik voor mijn anders geaarde vrienden enkel vertrouwen en liefde heb. Die zijn ongeveer zo gevaarlijk als een kamerplant (met wat moeite kan je je teen stoten aan de pot).

Het tweede gevaar is dat je categorieën domweg te simpel, te klein zijn: "man" en "vrouw" zeggen at best iets over genetica (en zelfs daar is de werkelijkheid al complexer met hermafrodieten en sterker of zwakker uitgesproken productie van bepaalde hormonen) maar voor hoe iemand zich identificeert, hoe iemand zich voelt, schieten die domweg tekort. Zelfs de toevoeging van non-binair kan niet alle nuances dekken. Misschien ben ik wel heel erg binair in de zin dat ik biologisch een vrouw ben maar me 100% identificeer als man. Of voel ik me 's morgens meer vrouw en 's avonds meer man. Ik ben meer man dan jij maar minder dan Conchita. Als ik val op vrouwen en op Afrikaanse mannen, ben ik dan hetero, homo, bi of nog een heel eigen variant? Gelukkig is die informatie niet altijd relevant, maar misschien is het voor mij wel heel belangrijk om mijn eigen identiteit weer een naam te geven zoals jij de kleuren van je voetbalclub draagt, misschien associeer ik met een voornaamwoord een ervaring die me pijn doet, misschien is jouw rauwe label een keiharde belediging voor mij.

Dat zijn de momenten om "traag" te denken. Om even achteruit te stappen en te kijken naar de woorden die je gebruikt. In het stemhokje moet je "1 bolletje rood kleuren", maar dat betekent niet dat je het met elk standpunt van de partij in kwestie eens bent. "West World" is vast en zeker "science fiction", maar is bovenal ook een knappe studie in filosofie en sociologie. Middenvakrijders zijn mogelijk een "gevaar op de weg", maar zijn ze dat ook wanneer ze de maximumsnelheid rijden? De mona lisa met tomatensoep besmeuren is "vandalisme", maar zijn er nog "niet-slechte" en werkende methodes om urgente actie voor het klimaat te vragen? De enige vraag die je in zo'n geval nog een beetje redelijkerwijze kan stellen, is: is A groter dan B. Is A "meer smurf" dan B. Is een middenvakrijder "gevaarlijker" dan een snelheidsovertreder. Ben ik het "meer eens" met die partij dan met alle andere (of nog: ben ik het minder oneens, of nog: zijn er minst standpunten van die partij die compleet vloeken met wat ik wil). Is West World meer of minder "waardevol" dan het grotendeels realistische House, MD?

Het is zelfs nog erger: eens je geleerd hebt om meer categorieën te beschouwen en het regenboogspectrum doorheen de 7 kleuren te zien, is de volgende uitdaging: meer dimensies. Is Jan slimmer dan Piet? Goh. Jan kan heel snel hoofdrekenen, maar Piet spreekt vlot 6 talen. Dat zijn twee "dimensies" die iets te maken hebben met hoe slim je bent, en de vraag "hoe slim" dan, is simpelweg niet meer eenduidig te beantwoorden. Idem met "hoe mannelijk bepaald gedrag is" of "is Dutroux een grotere smeerlap dan Hitler". Steekt Vooruit N-VA rechts voorbij (de namen ten spijt bevatten de termen links en rechts immers zoveel mogelijke betekenissen - verandergezindheid, vertrouwen in de mensheid, economie, sociaal,... - die elk al sterk gelaagd zijn en dus nauwelijks nog als koepelterm bruikbaar; wat betekent die zin immers nog)?

Mijn favoriete voorbeeld is de liefde. Als (niet extremistisch) voorstander van relationship anarchy (ja, het is een ding; er bestaan zelfs substromingen die vinden dat RA'ers actief moeten proberen om "klassieke relaties" te vernietigen - go figure) heb ik het best moeilijk met het gangbare beeld van de liefde. We zijn verondersteld van welgeteld één mens (of, bon, van één mens tegelijk) te zeggen dat die "onze enige liefde is, want in de sprookjes en de liefdjes en de films en de bijbel is dat ook zo. Maar misschien vind jij George wel een lekkere gevaarlijke sexy man en geniet je enorm van de betrouwbare steun en toeverlaat die Jamal biedt. Niet toevallig zijn dat de twee spankrachten die ook Esther Perel noemt: hoe slaag je er in fucksnaam in om iemand te vinden die zowel heel voorspelbaar (want we willen veiligheid) als een beetje spannend is? En houden we meer van de ene dan de ander? En wat dan met Tom waar je zo heerlijk mee kan kletsen (daar houden die andere twee dan weer niet zo van).Of ik maak het nog wat moeilijker: je beste vriendin gaat dood. Heb je daar meer of minder last van dan wanneer je "unieke partner" sterft? En wat betekent dat dan over die liefde; de romantisch-seksuele voor een vermeende levenspartner (van het moment) of de vreemde hechting die je met een broer of een squashmaatje kunt hebben? Hou ik morgen "evenveel" van Julia als vandaag? Hou ik vanavond minder van Julia dan vanmiddag of volgende week. Zo vele mooie mogelijkheden, vol continua en massa dimensies. Ik ben erg blij dat liefde niet zo banaal is dat er op 1 potje permanent één dekseltje past - ook al brengt dat bij momenten veel gedoe met zich mee (maar eerlijk: een deel van dat gedoe komt juist vanuit de nogal naïeve verwachting dat 1 persoon de rest van je leven alles zal bieden wat jij zal verwachten). Het is bij uitstek een domein om traag over na te denken.