Ain't nothing but a film quiz

[Noot vooraf aan de lezer: de (meeste) links in deze blogpost zijn absoluut een onderdeel van het geheel]

Ik had me laten vertellen dat de letters die bij de start van elke The Matrixfilm (N.B.: de onvervalste topper is overigens de minst bekende: The Animatrix) eigenlijk een sushirecept voorstellen. Dat blijkt grotendeels onwaar te zijn, al blijkt er wel een Japanse echtgenote die sterk is in de keuken betrokken te zijn.

Intermezzo: spoilers. Ik heb ervoor gekozen om deze post te enten op wat filmgeschiedenis. Meestal is het daarbij nodig om een stukje plot te verklappen. Als groot liefhebber van pelicule met verrassende wendingen (bij voorkeur: onvoorspelbare maar wel logische en catastrofale eindes) hoop ik niemands cinematografische genot te kortwieken. Bij de echt geweldige films (Se7en, 12 Monkeys, The Shawshank Redemption, Fight Club, The Game, Memento, The Devil's Advocate,...) is er ook na de onthulling nog waarde aan de film, omdat de beeldvoering sterk is, of omdat je met kennis van oplossing de opbouw van de puzzel op een heel nieuwe manier kan bekijken. Bij Tarantino's From Dusk Till Dawn is de herbekijkfactor er dan weer doordat je op "dat moment" kan kijken naar de neofieten naast je (iedereen die ongeïnformeerd met mij naar die film wil kijken: call me). Echter: het intellectuele orgasme als de plot een waardige wending neemt, wil ik niemand ontzeggen. In het geval van de Matrix-franchise is de basis van de plot hopelijk intussen zo uitgeleefd (voor een beetje Science Fictionliefhebber was dat eigenlijk al zo voor de Wachowski's er hun ding mee deden) dat ik enkel nog mensen die het genre toch al niks vinden denk te kunnen verrassen.

Die "digital rain" is niet alleen in de begin- en eindgeneriek te zien, maar heeft ook echt een functie in de film (behalve - hoe betekenisloos in wezen ook - een wat groezelige hackersgeloofwaardigheid suggereren. Volledig ten onrechte, overigens). Op het moment dat Neo echt The One wordt, en de door Morpheus (na de meest geslaagde reclamecampagne voor partydrugs ooit - bekijk als tegengif gerust Requiem For a Dream en probeer de "Ass to ass" scene ooit nog uit je hoofd te krijgen als je een jonge successvolle vriend(in) naar verrijkende middelen ziet grijpen) geponeerde centrale kwestie van de reeks "werkelijkheid" wordt (pun intended), suggereert de "regen" heel mooi dat ons hoofdpersonage "door de valse, geprogrammeerde wereld heen kijkt".

Dat is immers net de premisse, en ver voorbij de lore een prachtig filosofisch concept, grotendeels gejat van Sokrates' schaduwen in de grot. Het universum waarin wij menen te leven, is niets meer dan een virtuele realiteit, een knap uitgedokterd computerspel waarin elke persoon een "avatar" (dat is dan weer een naar mijn smaak fel overroepen film, but to each his own) heeft, die zich niet langer bewust is van de, euh, werkelijke werkelijkheid (waarin wij - volgens het Matrix-universum - als batterijen voor aliens fungeren, "opgeslagen" in een permanente droomstaat). Nog los van het feit dat de moderne fysica daadwerkelijk aanleiding geeft om te denken dat ons bestaan een hologram is (om diverse redenen is dat weer van een totaal andere orde, maar hier is een mind blower: die dekselse natuurkundigen vinden zelfs bewijs voor het feit dat dat het geval zou zijn): hebben we niet allemaal al wel eens die gedachte gehad? De flagrante onwaarschijnlijkheid van het kafkaëske en andere surrealisme dat ons overkomt (van de bombardementen in Gaza over geniale gevaarlijke gekken als Musk tot het uitverkocht zijn van Pukkelpop drie maanden vóór de affiche zelfs maar volledig bekend is) kan toch niet "echt" zijn? Waar is de fucking camera? Net vandaag, nu ik daar zin in heb, is de zurkel uitverkocht in maar liefst drie grootwarenhuizen? Iemand is met mijn kersen aan het rammelen, toch? Ben ik Truman (niet Harry S maar Burbank) misschien? Met een gram of eenentwintig verbeelding zijn enkele biologische - saccades - en psychologische - déjà vu, aka glitches in the Matrix - observaties wel bijzonder handige uitlaatkleppen voor zo'n fantasiewereld. Meer dan genoeg jongvolwassenen hebben wel eens het idee dat ze robots zijn, wat in wezen een vergelijkbare disjunctie is van de realiteit. Voor iemand met voldoende gevoel voor drama is zelfs de redelijk onvermijdelijk nutteloosheid van ons bestaan reden om alternatieven een geloofwaardige uitweg te vinden (een flauwe zet, me dunkt, want waar zou dat alternatief zijn nut dan vandaan moeten halen; het lijkt bijna op de "jamaar een hogere entiteit heeft het zo gezegd"-oplossing van gelovigen, zie ook verderop).

Bon, young padawan, ben je mee met de "mogelijkheid" dat noch ik noch deze blog noch je tante noch je overigens erg sexy lichtgroene ogen "bestaan"? Alrighty then. Lees deze paragraaf enkele keren (hij is nogal confronterend) en probeer jezelf over te geven aan wat "kan": in deze niet-realiteit en met geen enkele kans om daar ooit uit te ontsnappen want je staat niet met een lange zwarte jas (veel spoilers in de links!) lacht iemand je uit op nationale TV, kleeft een eikel aan je bumper, is een droid je te slim af bij schaken, of een stel misdadigers vermoordt je puppy. Wat (je eigen onkunde met snoeiwerktuigen niet te na gesproken) houdt je eigenlijk tegen om een kettingzaag te kopen en de motherfucking aarsgarnaal te fileren? Ik bedoel: die persoon bestaat niet echt! Steek een dynamietstaaf in diens anus, bind hen ingesmeerd met honing vast op een termietenheuvel, epileer hun schaamstreek met een bulldozer, kook hun konijn (met pruimen) scheld hen uit voor niet perfect koel bewaard lid van de osteichthyes of onderwerp hen aan het meest misselijkmakende dat ik ooit in een film gezien heb (for real, en ik heb een stevige maag; maar de film is een prachtig verfilmde lelijke levensles). Kan allemaal geen kwaad, want dat "wezen" dat jou, het enige waarvan je Descartegewijs kan aannemen dat existentieel is, onaangenaam bejegend heeft, "weest" helemaal niet, voelt geen pijn of kan enkel de illusie van op de pik (M/V/X) getrapt voorspiegelen. Het is betekenislozer dan een blad papier in twee scheuren. Kill Kenny, already (bastard)!

De kans bestaat dat je op dit moment denkt: jamaar ik wil mijzelf niet bedoezelen met geweld, zelfs niet als dat "geen impact" heeft. Daar heb ik twee antwoorden op. Ten eerste: voor mij is de definitie van geweld een bewuste daad vanuit een machtspositie (in eender welke vorm: fysiek, monetair, matriarchaal, politiek, toevallig,...) die minstens één wezen schade (/last) toebrengt. Het leuke aan deze definitie is enerzijds dat ze ook welwetend nietsdoen als geweldsdaad omvat en anderzijds dat er iemand moet zijn die zich een slachtoffer voelt (N.B.: al is "jezelf een slachtoffer verklaren" in enkele gevallen ook geweld). Dat tweede deel impliceert dat de daden in ons gedachtenexperiment nooit geweld kunnen zijn, net zoals een zweepslag in een SM-kelder, een godslasterende vloek wanneer je op je duim mept met een hamer of (tegen betaling) met een baseballbat in een beveiligde omgeving televisies tot televisiemoes reduceren dat (naar mijn idee) niet zijn. Maar even then is er "antwoord: the sequel": het essentiële voor mijn punt (daar kom ik "zo" toe) is het woord "wil" in je argument: het is helemaal OK dat jij ervoor kiest om dat niet te doen, maar het is goed om te beseffen dat je dit niet op basis van een "groter goed" doet, maar omwille van een eigen overtuiging: good on you!

Third act. Ik neem de volhardende lezer nog een trapje dieper mee, als een moderne Dante Alighieri op visite in onze gezellige hel, blijmoedig op zoek naar de bodem. Ons bestaan is misschien geen virtual reality game (laat staan een complot). Maar dat maakt eigenlijk niet zo heel veel uit. Ofwel geloof je net als ik dat we niet meer zijn dan de som van onze atomen en dan is "een ander wezen" daadwerkelijk een soort ingewikkeld blad papier, een klompje toeval en fysicawetten, dat je naar believen kunt scheuren. Ofwel geloof je in "iets meer", dus dat er een "ziel" of zo bestaat. Maar even then heb ik nog nooit een objectieve, onweerlegbare reden gehoord waarom die "iets waard" zou zijn? Jij wel? Hier is de harde realiteit: de "natuur" draait op survival of the fittest, of zoals ik het elders noemde death to losers (en panta rei, maar dat is hier minder van tel). Dat is een verrassend effectief systeem, waarbij massaal veel slachtoffers vallen, en dat is helemaal niet zo erg. Het systeem stikt van de miserabele levens, van de keiharde kansarmheid, van de genadeloze halsbijterij en het werkt echt fantastisch.

Hohohoho, Nick, rustig even! Om te beginnen is het al niet zo dat survival of the fittest en individualisme (waarbij ik als individu kan en mag doen wat ik wil) geen synoniemen! Ganser mierenkolonies offeren zichzelf op zodat het nest kan overleven. Nijlpaarden eten (nochtans smakelijke) ibissen niet op en dat is goed, want die eten het kwalijke kleine ongedierte op dat anders voor ziektes zou zorgen. Bij de meeste diersoorten "zorgen" de ouders een tijdlang voor hun nageslacht in plaats van het aan hun lot over te laten en heel wat diersoorten kennen monogamie en levenslange partnerschappen, of anders kuddes! Goed zo! Knap gezien! Ik ben trots op je! Het is helemaal mogelijk (en het blijkt ook) dat samenwerken soms een succesvollere overlevingsstrategie is dan strijd. Zelfs dat zit vervat in het vernuftige systeem van de evolutie: af en toe "ontstaat" er een nijlpaard dat door zijn specifieke genetische "fouten" ossenpikkers (dat is een vogelsoort) niet opeet. Als dat een goed systeem is (wat geloofwaardig is, want ze worden minder vaak ziek), dan hebben hun neven zonder dat gen minder overlevingskans (losers!) en blijven uiteindelijk enkel de (naar ossenpikkers toe) pacifistische hippopotami over! Dus: helemaal goed: samenwerken kan... maar de leeuw en de geit (of de draak en de ezel - oh wacht) gaan nog niet zo gauw samen door de wei huppelen he! And why should they? Het uitsluiten van geweld is geen one stop solution (zoals duct tape - ja, dat is hoe het geschreven wordt).

Grmbl. MmmmOK. Maar, maar, het is niet omdat die "wet van de sterkste" de evolutie richting geeft, dat wij die niet mogen overstijgen, toch? Hogere doelen nastreven? "All animals are created equal"? Ik bedoel: heb je nu net gezegd dat het OK is om elkaar de kop in te slaan? Nick, ik maak me best zorgen in je mentale wezijn!

Lieve lezer: jij mag van mij werkelijk alles (al prefereer ik dat je niet mijn hoofd inslaat en me ook niet laat arresteren of opnemen). Als jij gelooft dat het beter is om voor alle wezens te zorgen en hen zoveel mogelijk gelijke rechten/kansen te geven, dan is dat je goede recht. Ik zal zelfs meer zeggen: dat is ook een keuze die ik zelf maak en waar ik zoveel mogelijk naar probeer te leven.Peter Singer, een prachtige filosoof en de grondlegger van Effective Altruism, schrijft in de intro van zijn (niet zo leesbare) boek dat hij vertrekt van de aanname dat alle wezens gelijk zijn. Humanisten doen dat ook en vele niet-combattieve linksdenkende mensen gebruiken een onbewuste vorm van dat gedachtengoed als baseline. Maar. Echter. Edoch. Er is geen enkele objectieve reden (tenzij je gelovig bent: dan kan je dat waarde-oordeel overlaten aan een goede pamfletschrijver op stenen tafelen) waarom dat zo zou zijn of vooral: waarom dat beter zou zijn dan het geloof dat jijzelf het enige wezen bent dat er toe doet. Het is helemaal mogelijk dat het arme zwakke schaap dat je redt, net vatbaarder is voor ziektes en na een mutatie verantwoordelijk is voor de dood van de ganse kudde. Als je je hele leven gehoord hebt dat mensen zonder de juiste huidskleur minder verdienen te krijgen, dan is daar eigenlijk niets op af te dingen... omdat het over een geloof gaat. Je kan de nefaste wetenschappelijke onwaarheden onderuit halen ("ze zijn lui" is bijvoorbeeld simpelweg statistisch te weerleggen), maar niks of niemand kan je verplichten die anderen het licht in de ogen te gunnen (N.B.: onze maatschappij ontwikkelt traag maar toch gestaag wel "afspraken" die dat in de praktijk steeds moeilijker maken; vanuit mijn eigen overtuiging ben ik daar erg dankbaar voor en trots op).

Afhankelijk van wat er min of meer toevallig met de wereld gebeurt, is het denkbaar dat onze overlevingskans als soort aanzienlijk verbetert door lief te zijn voor elkaar, vegan te eten, niet te vliegen en de doodstraf af te schaffen. Maar misschien zijn het de strevende, gevaarlijke, niets ontziende klootzakken die ons gaan redden door recht op doel af te gaan als het nodig (?) blijkt (pakweg: een zekere genadeloze wetenschapper die de atoombom ontwikkelde heeft ons ook een flink stuk op weg geholpen naar kernfusie, wellicht de belangrijkste potentiële oplossing voor al onze energieproblemen): ik vind beide niet ondenkbaar.
Hier is waar ik je toe wil uitnodigen, waarde lezer: besef dat behalve in je eigen hoofd, er geen onweerlegbare reden is waarom jouw (of dus mijn) semi-altruïstische gedachtengoed "beter" is dan dat van een racist, een vleeseter, een verkeersovertredingsrecidivist of zelfs een socio- of psychopaat (al dan niet charmant). Ik ben het met je eens, maar ik denk niet dat we iemand helpen met vermeende morele superioriteit. We zijn ook maar gewoon verdedigers van ons geloof. At best: wees een zachte apostel: probeer mensen te laten geloven dat altruisme en geweldarmheid (ik geloof niet in geweldloosheid) in vele gevallen een goede oplossing is, maar wees je bewust dat het geenszins de enige werkbare is. Thus spoke Zarathustra.

Oefeningen voor de liefhebbers: 

1. hoeveel van de genoemde of gelinkte films heb je gezien
2. wat is de vaakst voorkomende acteur in de films
3. kijk naar elk van de gelinkte films! Met de mogelijke uitzondering van The Fast and the Furious (die nog net het label "goed in zijn genre" kan dragen) zijn het volgens mij allemaal, om diverse redenen, fabelachtige stukken cinema!
4. welke kans om een link toe te voegen heb ik gemist
5. gaat het nog? By all means feel free to differ in opinion en wijs me alsjeblieft op de logische fouten (die relevant zijn voor de conclusie; ik maak hier of daar vereenvoudigingen in een futiele poging om dit soort stukken geen boek op zich te maken)